Sunday, June 5, 2011

Αναζητείται: η Δομή μιας Νέας Πολιτικής Αφήγησης

Πάντοτε έβρισκα ιδιαίτερα ενδιαφέρον το γεγονός ότι η αγγλική λέξη policy δεν φαίνεται να έχει άμεση μετάφραση στα νέα ελληνικά πέραν της κλασσικής έννοιας "πολιτική" - η οποία στην καθημερινή χρήση έρχεται πιο κοντά στο αγγλικό "politics". Η έννοια "Δημόσια Πολιτική", η ακριβής μετάφραση του Public Policy, φέρει κατά νου προεκλογικές εκστρατείες, παράθυρα των 8 και τη συμμετοχή είτε στις παρυφές είτε στο επίκεντρο του πολιτικού παιχνιδίου. Ωστόσο, ο αγγλικός τίτλος δεν επικεντρώνεται σε αυτό. 

Τι σημαίνει λοιπόν ο όρος "policy" ;

Με τον όρο policy, τείνουμε να αναφερόμαστε στις "συγκεκριμένες πολιτικές" (υγείας, παιδείας, οικονομίας κοκ) και όχι σε μια πολιτική που αφορά το χαρακτήρα των υποψηφίων, την "επικοινωνία", την "ξύλινη γλώσσα" όπως αυτή οριοθετείται στο καθημερινό πολιτικό παιχνίδι. Ακολουθώντας την ανωτέρω λογική, αυτή η έννοια, της "άσκησης πολιτικών"  εμφανίζεται  αποϊδεολογικοποιημένη και "αντικειμενική" σε σχέση με τις συντεταγμένες του καθημερινού πολιτικού παιχνιδιού, που λίγο πλέον αφορούν το μέσο πολίτη. Αυτή η περιγραφή είναι εξαιρετικά κοντά στη λειτουργία του Αμερικανικού πολιτικού συστήματος, που μέσα από την κάθετη διάκριση των εξουσιών, τα λεγόμενα "θεσμικά αντίβαρα" (checks and balances) και μια - θεωρητικά - ανεξάρτητη νομοθετική εξουσία από τις προτεραιότητες της κυβέρνησης, προκρίνει το συμβιβασμό και τη διαπραγμάτευση - τις "αντικειμενικές" λύσεις στα προβλήματα του πολίτη.

Είναι όμως έτσι; Μπορούν να είναι οι "δημόσιες πολιτικές" αντικειμενικές; 

Νομίζω πως όχι.



Ο Αντόνιο Γκράμσι, στα ημερολόγιά, του έγραψε την περίφημη φράση "τα πάντα είναι πολιτική". Με αυτό ήθελε να υπογραμμίσει πως κάθε μας κίνηση, κάθε ενέργεια, κάθε εκφορά λόγου είναι μια πολιτική πράξη - με την έννοια ότι οριοθετεί ένα σύμπαν κερδισμένων και χαμένων. Συνεπώς, κάθε πολιτική πρόταση, κάθε νόμος, κάθε γραμμη του Συντάγματος, εφόσον λειτουργούν προς την κατεύθυνση δημιουργίας  κερδισμένων και χαμένων είναι πράξεις που κρύβουν πολιτικές προτεραιότητες και κατά συνέπεια και ηθικές/αξιακές λογικές - ένα ολόκληρο ηθικό σύμπαν, το οποίο μέσω της πολιτικής πράξης μετουσιώνεται σε πραγματικότητα. 

Δεν υπάρχουν, άρα, αντικειμενικές λύσεις, έξω από το ιδεολογικό σύμπαν. 

Υπάρχουν λύσεις πλειοψηφικές και λύσεις μειοψηφικές - με τις πρώτες, αν είναι συντριπτικά προτιμητέες, να προκρίνονται ως "αντικειμενικές". Πηγαίνοντας το επιχείρημα ένα βήμα μπροστά, ακόμα και η διαδικασία του να προκρίνεις το τι πλειοψηφεί και το τι μειοψηφεί σε μια ψηφοφορία, εκφράζει και αυτό πολιτική. Υπάρχουν δεκάδες συστήματα εκλογής αντιπροσώπων στον πλανήτη και ακόμα περισσότερα ανιχνεύονται στη διεθνή βιβλιογραφία. Κανείς δεν ξέρει ποιό είναι το βέλτιστο. Όλοι ξέρουν αυτό που έχουν στη χώρα τους - και κάποιοι αυτό που θα ήθελαν να έχουν. 

Όλα αυτά είναι επίκαιρα, κατά τη γνώμη μου, διότι αυτό το οποίο αναζητούμε το τελευταίο διάστημα είναι ένα νέο πολιτικό λεξιλόγιο. Αριστερές και δεξιές λογικές "συγχωνεύτηκαν" στο μεταπολιτευτικό πολιτικό λεξιλόγιο  - οι υποχρεώσεις, τα καθήκοντα, τα πρόστιμα, η επιχειρηματικότητα, το ρίσκο έγιναν έννοιες ενοχοποιημένες - τις αντικατέστησαν τα δικαιώματα, τα κεκτημένα, τα επιδόματα, το κράτος, το "βόλεμα". Είδαμε αριστερές κυβερνήσεις να αρθρώνουν έναν κακώς νοούμενο "εθνικοπατριωτικό λόγο" και δεξιές κυβερνήσεις να πολλαπλασιάζουν το χρέος και το μέγεθος του κράτους. Είδαμε "αριστερούς" να καταστρέφουν το δημόσιο πανεπιστήμιο και "δεξιούς" να τρέμουν την αγορά. Κάτω από το λέξιλόγιο, η υπόγεια πρακτική, κοινή: ενας αρρύθμιστος ιδιωτικός τομέας, καρτέλ, ένα κράτος χωρίς διαφάνεια στη λειτουργία του. Διαμορφώθηκε ένα λεξιλόγιο κοινό για όλους και για όλα -- σε μια νομιμοποιητική βάση κρατική, επιδοματική, σίγουρη, ανέμελη. Αυτή ήταν η εγχώρια συναίνεσή μας, αντίστοιχες και οι δημόσιες πολιτικές που την εξυπηρετούσαν. 

Όλα τελείωσαν ξαφνικά πρίν από λίγους μήνες.

Και τώρα, τι;

Πολλοί, εντός και εκτός πολιτικού συστήματος, προκρίνουν μια συνταγή εφαρμογής συγκεκριμένων μέτρων, με μεγάλη ταχύτητα και μη λαμβάνοντας υπόψη το πολιτικό κόστος. Δεν διαφωνώ καθόλου με αυτή τη λογική - ωστόσο έχει μια κεντρική αδυναμία:

Στερείται νομιμοποίησης. 

Βλέπετε, καθε κυβέρνηση, κάθε πολιτικός φορέας, φέρει και συγκεκριμένο πολιτικό κεφάλαιο. Το πολιτικό κεφάλαιο συσσωρεύεται δύσκολα και ξοδεύεται εύκολα. Ο πιο εύκολος τρόπος να το αντλήσεις είναι μέσα από κινήσεις συμβολικού χαρακτήρα - όπως π.χ. η δραστική μείωση της βουλευτικής αποζημίωσης (ελάχιστο κέρδος για τα δημόσια οικονομικά, σημαντικό για τη δημόσια εικόνα). Ο παραδοσιακός τρόπος άντλησης πολιτικού κεφαλαίου είναι μεσα από την οργανωμένη πολιτική σου παρουσία και την αντιστοιχία λόγων-έργων που σε χαρακτηρίζει.



Ο ισχυρισμός μου είναι ότι δεν αρκεί μια κυβέρνηση πεφωτισμένων για να διαχειριστεί την κρίση. Έχοντας περάσει πολλές ώρες πάνω από βιβλία οικονομικών, πολύ φοβάμαι ότι οι οικονομολόγοι έχουν όση επάρκεια να διαχειριστούν την κρίση όση έχουν και οι σεισμολόγοι στο να διαχειριστούν τις τεκτονικές πλάκες - δεν αρκεί απλά και μόνο η θεωρητική κατάρτιση σε μια κοινωνική (και άρα μη "αντικειμενική") επιστήμη. Χρειάζονται πολλά ακόμη στοιχεία. Αυτό είναι συμβατό με τον κατά Γκαλμπρειθ ορισμό του οικονομολόγου ως "αυτόν που μπορεί να σου εξηγήσει με απόλυτη επάρκεια το τι πήγε στραβά με τις προβλέψεις του". Χρειάζεται καλή γνώση των οικονομικών, αλλά και εξίσου καλή αντίληψη των κοινωνικών δεδομένων. 

Η όποια άσκηση δημόσιας πολιτικής πρέπει να είναι εξαιρετικά δομημένη και, κυρίαρχα, δεν μπορεί να στερείται νομιμοποίησης. Πρέπει να απλουστεύεται και να επεξηγείται με επάρκεια στον κόσμο ο οποίος υφίσταται το αποτέλεσμα της. Τα μέσα άντλησης συμβολικού κεφαλαίου είναι σημαντικά, αλλά το κλειδί βρίσκεται σε τρία σημεία:

α) στο να έχεις ξεκάθαρη λογική για το τι θέλεις να πράξεις.
β) στο να το επικοινωνήσεις με επάρκεια στον πολίτη.
γ) στο να το πράξεις με τρόπο οργανωμένο και συγκροτημένο.

Εκτίμησή μου είναι ότι στο βαθμό που τα παραπάνω σημεία δεν ικανοποιούνται, αυτό οφείλεται στο ότι δεν υπάρχει ούτε η θεσμική ευελιξία ανανέωσης δημοσίων πολιτικών και πολιτικού προσωπικού, ούτε η κουλτούρα επικοινωνίας μιας νεας ιδεολογικής αφήγησης, παρά το "πρόσφορο" έδαφος της συγκυρίας για ανανέωση σε πρόσωπα, ιδέες και πρακτικές.

Απαιτούνται νέες παρεμβασεις. Όχι απλώς Τhink Τanks αλλά "Τhink, Αct & Communicate Tanks" - δεξαμενές τόσο σκέψης όσο πράξης και επικοινωνίας. Μηχανισμοί διαμόρφωσης πολιτικών, οι οποίες ωστόσο δεν θα ορίζουν "αποκομμένους" λειτουργικούς στόχους, αλλά θα εξυπηρετούν κοινωνικές προτεραιότητες, συμβατές με τα ευρύτερα συμφέροντα του πολίτη αλλα και με την κρισιμότητα της κατάστασης. Από την παρούσα συγκυρία, λείπει η εκφορά ενός νέου δημόσιου πολιτικού λόγου, ενός νέου πολιτικού λεξιλογίου. Λειπουν και οι θεσμοί εκείνοι που θα δράσουν ως νέα σημεία αναφοράς, στο πλήρες εύρος του πολιτικού φάσματος. 

Εδώ ανιχνεύεται το μεγάλο κενό. Αυτοί που θα μπορέσουν να το καλύψουν και να επιβληθούν, είτε εντός είτε εκτός κομματικών σχημάτων, θα είναι και οι νέοι κυρίαρχοι του παιχνιδίου. 

3 comments:

  1. Χαίρομαι να διαβάζω τόσο ξεκάθαρες απόψεις από νέους πολιτικούς επιστήμονες. Η χώρα όμως χρειάζεται άμεσα να προχωρήσουμε από την 'πολιτική αφήγηση" στο πρακτέον.
    Οι καιροί ου μενετοί...

    ReplyDelete
  2. Διάβασα τη ανάλυση / τοποθέτησή σου
    Διαφωνώ κάθετα και απόλυτα.
    Σε όλο τον προβληματισμό, υπονοείται και ελλείπει ένα στοιχείο.
    Μάλλον 2 στοιχεία
    Συμμετρίες
    Διακύβευμα
    Η όλη ανάλυση είναι Ακαδημαικά άψογη αλλά πολιτικά Αστοχη
    Συμμετρίες
    Σ ένα σύστημα οι όποιες Συμμετρίες επάγουν δυνατότητες εκτίμησης στη βάση των Συμμετρικών Αναλογιών
    Κατάρρευση σημαίνει Ακύρωση Συμμετριών, οπότε εντοπίζεται αδυναμία εκτιμήσεων με βάση τις όποιες κανονικότητες / συμμετρίες του συστήματος
    Διακύβευμα, στην προσωπική μου άποψη, σε περιβάλλον κατάρρευσης σημαίνει Ηγεμονία. Η Ηγεμονία δεν πείθει επιβάλλεται . Απόλυτα.
    Δεν Νομιμοποιείται αλλά νομιμοποιεί
    Εμπιστεύεται τον εαυτό της και τη Βούληση της. Πορεύεται Επιβάλλει
    Ιστορικά αυτή τη διαδρομή την έχουμε δει αιώνες πριν
    Το θέμα είναι Θα την ξαναδούμε στην Ελλάδα ?

    ReplyDelete
  3. A) Το πρακτέον δεν ανακοινώνεται. Πραγματοποιείται.

    Β) "Η ηγεμονία νομιμοποιεί και δεν νομιμοποιείται" λες. Δεν είμαι βέβαιος. Νομίζω ότι είναι ένα παιχνίδι αλληλεπιδράσεων, όπου στο αστικό δημοκρατικό παίγνιο μακροπρόθεσμα, αν η ηγεμονία απωλέσει την όποια κοινωνική νομιμοποίηση παύει και να είναι ηγεμονία. Νομίζω ότι αυτό που υποννοείς είναι συμβατό με την αρχική φάση επιβολής, όταν μια πραγματική ηγεσία εμφανίζεται, προσφέρει το νέο λεξιλόγιο και επιβάλλεται -- αλλα αυτό δεν είναι ένα παίγνιο της μιας φοράς -- διαφορετικά θα ζούσαμε στο Μεσαίωνα και όχι σε αστικό δημοκρατικό καθεστώς. Έχουμε διαρκείς αλληλεπιδράσεις μέσα στο χρόνο - όπως αυτές δυιλίζονται από τα όποια συμφέροντα. Αυτό το οποίο καταλαβαίνω ότι υποννοείς είναι όχι κάτι το "αντιδημοκρατικό" αλλά το ότι η πραγματική Ηγεμονία προσφέρει μια νέα κοσμοθεωρία - και άρα νοηματοδοτεί η ίδια την παρουσία της. Ακόμα όμως και τις φορές που αυτό συνέβη - και που σωστά αναφέρεις - οι ηγεμονίες κατέρρεαν μεσο/μακροπρόθεσμα ή διαρκούσαν αρκετά για να γίνουν αυτές ένα νεο πρόβλημα στη θέση μιας παλιάς λύσης. Η διαρκής νομιμοποίηση - ακόμα και ως απότοκος μιας πραγματικά ισχυρής πρότασης που νομιμοποιεί - είναι αναγκαία, ακόμα και με συμβολικά μέσα.

    Για την κατάρρευση συμμετριών, πάλι δεν διαφωνώ - χωρίς να πιστεύω ότι ακόμα έχει διαφανεί η πραγματική έκτασή της - ακόμα κάνουμε εκτιμήσεις. Ωστόσο αυτό δεν είναι κάτι που ακουμπάω στο κείμενό μου -- απλώς το υποννοώ. Το πρόβλημα με την κατάρρευση των συμμετριών είναι ή άλλη όψη των ευκαιριών τους -- ότι μπορούν να οδηγήσουν σε πολλούς κόσμους πιθανοτήτων - κάποιους επιθυμητούς, κάποιους όχι.

    Τα υπόλοιπα από κοντά.

    ReplyDelete